Ρατσισμός, βία, και εκμετάλλευση των μεταναστών

Πίνακας της Lia Melia  [butdoesitfloat.com]

Τα θύματα των πρόσφατων πυροβολισμών σε ένα αγρόκτημα φράουλας στη νότια Ελλάδα εξακολουθούν να φοβούνται για τα προς το ζην και την ασφάλειά τους, δήλωσε η Διεθνής Αμνηστία μετά από επίσκεψη στο αγρόκτημα.

Μια ομάδα 33 εργατών από το Μπαγκλαντές στο αγρόκτημα στη Μανωλάδα πυροβολήθηκαν στις 17 Απριλίου από επιστάτες του αγροκτήματος όταν μαζί με άλλους εργάτες διαμαρτυρήθηκαν επειδή δεν είχαν πληρωθεί για επτά μήνες. Οκτώ από αυτούς τραυματίστηκαν σοβαρά.

«Μας χτύπησαν και είπαν, «Θα σας σκοτώσουμε». Τρεις από αυτούς μας πυροβολούσαν, ενώ οι άλλοι μας χτυπούσαν με ραβδιά. Οι πυροβολισμοί συνεχίστηκαν πάνω από 20 λεπτά», είπε ένας από τους εργάτες σε αντιπροσωπεία της Διεθνούς Αμνηστίας που επισκέφθηκε τον καταυλισμό κατά τη διάρκεια των τελευταίων ημερών.

Ενώ βρισκόταν εκεί, η οργάνωση παρατήρησε τις φρικτές συνθήκες υπό τις οποίες ζουν οι εργάτες - κάποιοι στην αρχή της εφηβείας τους - συνωστισμένοι σε υπόστεγα χωρίς πρόσβαση σε καθαρό νερό και υγιεινές συνθήκες.

«Οι συνθήκες διαβίωσης που έχουμε δει στη Μανωλάδα είναι μια σοκαριστική ματιά σε ένα τρομακτικό υπόκοσμο, τον οποίο υπομένουν οι χιλιάδες των μεταναστών εργατών σε όλη την περιοχή», δήλωσε η Κονδυλία Γώγου, ερευνήτρια της Διεθνούς Αμνηστίας στην Ελλάδα.

Greece: Despair pervades camps after 33 migrant workers shot in Manolada

Amnesty International 

«Η επίσκεψή μας στην Μανωλάδα επιβεβαίωσε την πολύ πραγματική αίσθηση φόβου και συνεχούς κινδύνου για τους εργάτες φράουλας, οι οποίοι παραμένουν επηρεασμένοι από τη βίαιη επίθεση της περασμένης εβδομάδας, την απελπισία τους για το ότι δεν έχουν πληρωθεί και την αδυναμία να υποστηρίξουν οικονομικά τις οικογένειές τους», δήλωσε η ερευνήτρια μας στην Ελλάδα Λία Γώγου. «Η θλιβερή πραγματικότητα είναι ότι πολλοί από αυτούς αισθάνονται παγιδευμένοι και ότι δεν έχουν άλλη επιλογή από το να συνεχίσουν να δουλεύουν εκεί».

Οι πυροβολισμοί ήταν μόνο το πιο πρόσφατο περιστατικό που υπογραμμίζει πόσο ευάλωτοι είναι οι μετανάστες στην Ελλάδα. Οι ρατσιστικές επιθέσεις βρίσκονται σε άνοδο με ακροδεξιά κόμματα όπως η Χρυσή Αυγή να κερδίζει γρήγορα υποστήριξη καθώς η χώρα παλεύει με μια οικονομική κρίση που την ακρωτηριάζει. Σε μερικές περιπτώσεις η αστυνομία αρνείται να βοηθήσει, σε άλλες θύματα χωρίς χαρτιά φοβούνται πως θα συλληφθούν αν μιλήσουν.

Η παρενόχληση από την αστυνομία είναι συνηθισμένη, με τους μετανάστες συχνά να σταματώνται από την αστυνομία σε επιχειρήσεις σκούπα, που ειρωνικά φέρουν τη κωδική ονομασία Ξένιος Δίας από τον Έλληνα θεό της φιλοξενίας και προστάτη των ξένων. Αν δεν έχουν νόμιμα έγγραφα μπορούν να οδηγηθούν σε κάποιο από τα άθλια κέντρα κράτησης της χώρας, που δεν θα ήταν παράταιρα την εποχή του μεσαίωνα, και όπου οι αναφορές για κακομεταχείριση από την αστυνομία είναι συνηθισμένες.

Πολλοί παραμένουν χωρίς χαρτιά όχι από επιλογή, αλλά επειδή η πρόσβαση στο χαοτικό σύστημα μετανάστευσης στην Ελλάδα μπορεί να είναι αδύνατη. Αυτό τους καθιστά ευάλωτους όχι μόνο απέναντι στη σύλληψη, αλλά και απέναντι στο είδος της εκμετάλλευσης που οι εργάτες στα αγροκτήματα φράουλας και πολλοί σαν αυτούς αντιμετωπίζουν σε καθημερινή βάση.

Η κατάσταση είναι τόσο κακή που ακόμη και άνθρωποι που φεύγουν από τη σύγκρουση στη Συρία λένε ότι θα προτιμούσαν να γυρίσουν εκεί παρά να μείνουν στη χώρα που πίστευαν ότι θα τους προσφέρει κάποια ανακούφιση.

«Εκατό τοις εκατό θα πεθάνω στη Συρία, αλλά εκατό τοις εκατό θα πεθάνω και εδώ», είπε ένας άνθρωπος στους ερευνητές της Αμνηστίας. Είχε μόλις αποφυλακιστεί έπειτα από τρεις μήνες που έμεινε πίσω από τα κάγκελα ενός ζοφερού κρατητήριου παρά το γεγονός ότι δεν είχε διαπράξει κανένα έγκλημα.

Το σύστημα ασύλου και μετανάστευσης στην Ελλάδα σαφώς χρειάζεται επείγουσα μεταρρύθμιση και η κυβέρνηση πρέπει να αναλάβει άμεση δράση για να αντιμετωπίσει το μείζον και μακροπρόθεσμο πρόβλημα της εργασιακής εκμετάλλευσης. Οι ρατσιστικές επιθέσεις πρέπει να ερευνώνται σωστά και οι υπεύθυνοι πρέπει να προσάγονται στη δικαιοσύνη. Ωστόσο αυτό εξαρτάται από την αποφασιστική δράση μιας κυβέρνησης που φέρεται να αρνείται ότι ο ρατσισμός είναι ένα σοβαρό πρόβλημα. Στο μεταξύ η ανθρώπινη απελπισία αυξάνεται.

Η ΕΕ μπορεί επίσης να ενεργήσει για να ελαφρώσει την πίεση στην Ελλάδα ως ένα από τα κύρια σημεία εισόδου στην ΕΕ για μετανάστες χωρίς χαρτιά. Πρέπει να επαναδιατυπώσει τον κανονισμό Δουβλίνο ΙΙ για να μοιραστεί η ευθύνη για τους αιτούντες άσυλο περισσότερο ισομερώς μεταξύ των κρατών μελών, λαμβάνοντας υπόψη τις ιδιαίτερες ανάγκες των αιτούντων άσυλο.

Υπάρχουν πολλοί στην Ελλάδα σήμερα, οι οποίοι φρίττουν απέναντι στη μεταχείρηση των μεταναστών από τις αρχές, την άνοδο του ρατσισμού και της ξενοφοβίας και την εικόνα που δίνεται στον υπόλοιπο κόσμο. Για αυτούς η φλόγα της αρχαίας ελληνικής έννοιας 'ξενία' - ευγένεια προς τους ξένους - εξακολουθεί να καίει. Αλλά σε όλη τη χώρα, μετατρέπεται ραγδαία σε λίγο περισσότερο από ένα τρεμόπαιγμα. 

Racism, exploitation, violence: the reality of migrants' lives in Greece

Kate Allen, director of Amnesty International UK, The Huffington Post

Ρατσιστική βία, ατιμωρησία και νεοναζισμός

George Grosz, The Pillars of Society, 1926 [my daily art display]

«Η δημοκρατία στην Ελλάδα απειλείται σοβαρά από την αύξηση των εγκλημάτων μίσους και την ασθενή αντίδραση του κράτους. Απαιτείται διαρκής και συντονισμένη δράση, ιδίως από τις αστυνομικές και τις δικαστικές αρχές, για την προστασία του κράτους δικαίου και των δικαιωμάτων του ανθρώπου». Αυτό δήλωσε σήμερα ο Νιλς Μούιζνιεκς, Επίτροπος του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου, στο πλαίσιο της δημοσίευσης έκθεσης η οποία βασίζεται στα ευρήματα από την επίσκεψή του στην Ελλάδα από τις 28 Ιανουαρίου έως την 1η Φεβρουαρίου 2013. 

Η πολύ μεγάλη αύξηση των εγκλημάτων μίσους στην Ελλάδα, πρωτίστως εναντίον μεταναστών, είναι ιδιαιτέρως ανησυχητική. «Κάποιες επιθέσεις έχουν συνδεθεί με μέλη ή υποστηρικτές, συμπεριλαμβανομένων βουλευτών, του νεο-ναζιστικού κόμματος «Χρυσή Αυγή». Επιπλέον, ρητορική που στιγματίζει μετανάστες χρησιμοποιείται ευρέως στην ελληνική πολιτική σκηνή. Οι αρχές πρέπει να καταδικάζουν σθεναρά όλες τις περιπτώσεις ρητορικής και εγκλημάτων μίσους και να δίνουν το παράδειγμα σε δημόσιες συζητήσεις που αφορούν τη μετανάστευση».

Πρέπει να χρησιμοποιηθούν όλα τα διαθέσιμα μέσα για την επιβολή αποτελεσματικών κυρώσεων σε άτομα και οργανώσεις που υποκινούν ή ενθαρρύνουν τη μισαλλοδοξία και το μίσος. «Η εθνική και η διεθνής αντιρατσιστική νομοθεσία έχει χρησιμοποιηθεί ανεπαρκώς, αν όχι καθόλου, για αυτόν τον σκοπό. Αυτό ισχύει ιδιαιτέρως για τις δραστηριότητες που σχετίζονται με εγκλήματα μίσους στις οποίες επιδίδονται πολιτικές οργανώσεις, συμπεριλαμβανομένων κομμάτων όπως η «Χρυσή Αυγή». Υπάρχει η δυνατότητα να επιβληθούν αποτελεσματικές κυρώσεις στις εν λόγω οργανώσεις, ακόμη και απαγόρευση αν χρειαστεί. Οι αρχές πρέπει να εφαρμόσουν τα δεσμευτικά διεθνή πρότυπα και την εθνική αντιρατσιστική νομοθεσία και να επιταχύνουν την ψήφιση του νομοσχεδίου σχετικά με την καταπολέμηση του ρατσισμού και της ξενοφοβίας μέσω του ποινικού δικαίου, η οποία εκκρεμεί από το 2011. Επίσης απαιτείται συστηματική και διαρκής εκπαίδευση της αστυνομίας, της ακτοφυλακής, των εισαγγελέων και των δικαστών».

Ο κ. Μούιζνιεκς τονίζει περαιτέρω ότι επείγει να αντιμετωπιστούν οι χρόνιες αδυναμίες του συστήματος απονομής της δικαιοσύνης στην Ελλάδα, ιδίως αυτές που αφορούν τις υπερβολικής διάρκειας δίκες, την απουσία αποτελεσματικών ένδικων μέσων και τα υψηλά δικαστικά έξοδα. «Θα πρέπει να ενισχυθούν το ανθρώπινο δυναμικό και οι πόροι που έχουν στη διάθεσή τους οι εισαγγελείς και οι δικαστές. Τα θύματα εγκλημάτων μίσους θα πρέπει να απαλλάσσονται από την υποχρέωση καταβολής παραβόλου έγκλησης και θα πρέπει να τυγχάνουν επαρκούς νομικής βοήθειας και υποστήριξης». 

Ένα άλλο ιδιαίτερα ανησυχητικό ζήτημα είναι οι διαρκείς καταγγελίες κακομεταχείρισης, συμπεριλαμβανομένων βασανιστηρίων, από όργανα επιβολής του νόμου ιδίως εναντίον μεταναστών και Ρομά. «Η παράβλεψη από την ελληνική αστυνομία δεσμευτικών προτύπων για τα δικαιώματα του ανθρώπου έχει υπάρξει αντικείμενο διεθνούς κριτικής. Οι αρχές πρέπει να εξαλείψουν τη θεσμική νοοτροπία ατιμωρησίας και να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικά όλες τις υπόνοιες συνεργίας τμήματος της αστυνομίας με τη «Χρυσή Αυγή» οι οποίες έχουν καταφέρει ένα υπερβολικά μεγάλο πλήγμα στην εμπιστοσύνη των πολιτών όχι μόνο στην αστυνομία, αλλά στο ελληνικό κράτος στο σύνολό του. Θα έπρεπε ήδη από καιρό να υπάρχει ένας ανεξάρτητος, αποτελεσματικός μηχανισμός διαχείρισης παραπόνων για την αστυνομία». 

Ο Επίτροπος συστήνει την παροχή επαρκών πόρων στις 70 νέες αντιρατσιστικές μονάδες της αστυνομίας και την εκπαίδευση του προσωπικού τους στα δικαιώματα του ανθρώπου και την καταπολέμηση των διακρίσεων. Επιπλέον, οι αρχές καλούνται να διευρύνουν την εντολή των εν λόγω μονάδων ώστε να περιλαμβάνουν όλες τις μορφές εγκλημάτων μίσους.

Ενώ χαιρετίζει τα βήματα που έχουν κάνει οι αρχές με σκοπό την αναμόρφωση του εθνικού συστήματος ασύλου, ο Επίτροπος προτρέπει την Ελλάδα να καλύψει ορισμένα σοβαρά, μακροχρόνια κενά τα οποία επιδρούν αρνητικά στα ανθρώπινα δικαιώματα των μεταναστών, συμπεριλαμβανομένων των αιτούντων άσυλο και των προσφύγων, και τους καθιστούν ευάλωτους στη ρατσιστική βία. «Η Ελλάδα πρέπει να οικοδομήσει ένα ανθρωπιστικό και αποτελεσματικό σύστημα ασύλου, να αντιμετωπίσει τις μεγάλες ελλείψεις που αφορούν την υποδοχή, το ιδιαιτέρως δυσλειτουργικό σύστημα υποβολής αιτήσεων ασύλου στη διεύθυνση αλλοδαπών Αττικής και την πολιτική της συστηματικής και παρατεταμένης κράτησης παράτυπων μεταναστών συχνά σε ακατάλληλες συνθήκες. Η νομοθεσία και η πρακτική που αφορούν τους ασυνόδευτους ανήλικους μετανάστες επίσης πρέπει επειγόντως να αναθεωρηθούν και να ενισχυθούν σημαντικά».

Η Ελλάδα πρέπει να περιορίσει τα εγκλήματα μίσους και να καταπολεμήσει την ατιμωρησία

 Συμβούλιο της Ευρώπης, Επίτροπος  για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου

 

Μακριά από τη θάλασσα

Οδός Ζωοδόχου Πηγής, 04.05.2013

Μέσα από τα σύννεφα

[ignant.de]

Eduardo Coimbra

Projecto Nuvem

[ignant.de]

Φωτογραφίες: Leandro Bugni

Τα Μυθικά Πλάσματα του Νότου (2012)

 [screenrush]

"Αυτό είναι το πιο σημαντικό πράγμα που θα μπορέσω ποτέ να διδάξω σε όλους σας· όλοι σας πρέπει να μάθετε πως να φροντίζετε ανθρώπους πιο μικρούς και πιο γλυκούς από εσάς".

Η ταινία Beasts of the Southern Wild αρχίζει με ένα πρότυπο αφηγηματικής δομής, σαφήνειας και ακρίβειας: τρεις σκηνές που εισάγουν την εξάχρονη Hushpuppy (Quvenzhané Wallis), τον πατέρα της Wink (Dwight Henry) και την πολυπολιτισμική τους κοινότητα στο δέλτα της νότιας Λουιζιάνα. Η Hushpuppy έχει μια βαθιά κατανόηση της εσωτερικής ισορροπίας του κόσμου και μια οργανική σχέση με τη φύση, με αποτέλεσμα να βλέπει τον εαυτό της ως "ένα μικρό κομμάτι σε ένα μεγάλο, μεγάλο σύμπαν." Και έτσι η ταινία συγκροτεί το κύριο θέμα της με τον πιο καθηλωτικό και ταυτόχρονα ευαίσθητο τρόπο, καθώς τοποθετεί την Hushpuppy στο κέντρο ενός κόσμου που καταρρέει: πρέπει τώρα να αντιμετωπίσει τη θανατηφόρα ασθένεια του πατέρα της και την καταστροφή της κοινότητας της από μια καταιγίδα αντίστοιχη του τυφώνα Katrina.

Ο σκηνοθέτης Benh Zeitlin, που συνέβαλε επίσης στο σενάριο και τη μουσική, δημιούργησε μια πρωτότυπη και οπτικά συναρπαστική ταινία που συνδυάζει στοιχεία κοινωνικού και μαγικού ρεαλισμού. Η Hushpuppy, για παράδειγμα, υποστηρίζει ότι από τη στιγμή που ο κόσμος εξαρτάται από την συνύπαρξη όλων των επιμέρους στοιχείων του, αν ένα από αυτά σπάσει τότε ολόκληρο το σύμπαν θα καταστραφεί. Η άποψη αυτή οπτικοποιείται μέσα από την ιστορία των Aurocks, άγρια ​​πλάσματα που ελευθερώνονται από τους πάγους που λιώνουν στην Αρκτική λόγω της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Κατευθύνονται προς τη Λουιζιάνα και η Hushpuppy θα χρειαστεί να τα αντιμετωπίσει σε μια εκπληκτική σκηνή της ταινίας. Εκπληκτική ωστόσο είναι το λιγότερο που μπορεί να πει κανείς για την ερμηνεία της Quvenzhané Wallis, όπως και για εκείνη του Dwight Henry. Και οι δύο διαθέτουν τα εκλεπτυσμένα χαρίσματα των μη επαγγελματιών ηθοποιών: πρωτοτυπία, φυσικότητα και εξαιρετική εκφραστικότητα.

Η ταινία Beasts of the Southern Wild είναι μια ευφυής ιστορία ενηλικίωσης που λειτουργεί σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο και εμφανίζει σημαντικό βαθμό κοινωνικής και περιβαλλοντικής επίγνωσης. Πάνω από όλα όμως είναι ένα εμβληματικό παράδειγμα ανεξάρτητου κινηματογράφου που υπερβαίνει τις συμβάσεις και τους περιορισμούς των mainstream παραγωγών. Το έργο σκηνοθετών τόσο διαφορετικών όσο οι John Cassavetes, Majid Majidi, Kelly Reichardt, και Jean-Pierre και Luc Dardenne έχει καταστήσει σαφές ότι δεν είναι οι μεγάλοι προϋπολογισμοί που έχουν σημασία. Αντίθετα, το σπουδαίο σινεμά ευδοκιμεί όταν υπάρχει δημιουργικότητα με ψυχή και άποψη. Και το μεγαλύτερο πλεονέκτημα του Beasts of the Southern Wild είναι ότι έχει και τα δύο.
 

Συνθήκη εξαίρεσης και αναλώσιμοι μετανάστες

 Antony Gormley, Between You and Me, 2009 [antonygormley.com]

Και τώρα; Τώρα που δικαίως εξοργιστήκαμε και ευτυχώς πολλοί από εμάς διαμαρτυρηθήκαμε ενάντια στην αγριότητα της Μανωλάδας; Τώρα που δεδομένης της κατακραυγής διάφοροι φορείς εξουσίας έσπευσαν να καταδικάσουν το έγκλημα, έστω και υποκριτικά ορισμένοι; Τώρα που οι δράστες συνελήφθησαν; Θα επιστρέψουμε στην όποια κανονικότητα μας; "Η ζωή συνεχίζεται απαράλλαχτη στα φραουλοχώραφα της Μανωλάδας," αναφέρει χθεσινό ρεπορτάζ της Άντας Ψαρρά στην Εφημερίδα των Συντακτών, "με τους μετανάστες να δουλεύουν σε καθεστώς σκλαβοπάζαρου".

Δεν είναι η πρώτη φορά που ασκείται βία κατά των μεταναστών εργατών στη περιοχή - δείτε ενδεικτικά εδώ, εδώ, και εδώ - και δεν θα είναι η πρώτη φορά που η επικαιρότητα αργά ή γρήγορα θα την αφήσει πίσω της. Η κλίμακα του εν λόγω εγκλήματος ωστόσο υπογραμμίζει την ένταση της συνθήκης που τείνει να επικρατήσει τα τελευταία χρόνια στην ελληνική πραγματικότητα: οι μετανάστες δεν θεωρούνται μόνο εργασιακά εκμεταλλεύσιμοι, αλλά και φυσικά αναλώσιμοι. 

Απογυμνωμένες μεταναστευτικές ζωές 

Με αυτό εννοώ τη συγκρότηση μιας συνθήκης επιτρεψιμότητας, στην οποία τα σώματα των μεταναστών μπορούν να κακοποιηθούν, να βασανιστούν, να μαχαιρωθούν, και στο τελευταίο αυτό περιστατικό ακόμα και να πυροβοληθούν μαζικά. Αυτή η έκθεσή τους στη βία ωστόσο κάθε άλλο παρά συμπτωματική είναι: πρόκειται για το πέρασμα των μεταναστευτικών πληθυσμών σε μια σφαίρα κυριαρχίας στην οποία η ζωή τους τελεί υπό αυτό που ο Giorgio Agamben αποκαλεί άνευ όρων απειλή θανάτου.  

Ο Agamben χρησιμοποιεί τον όρο homo sacer για να προσδιορίσει την ιδιότητα του απογυμνωμένου από δικαιώματα ανθρώπου, εκείνου του οποίου η ζωή μπορεί να αφαιρεθεί ατιμώρητα. Πρόκειται για μια θέση συμμετρική, δομικά παρόμοια και αντίστοιχη με εκείνη του κυρίαρχου: "ο κυρίαρχος είναι εκείνος ως προς τον οποίο όλοι οι άνθρωποι είναι δυνητικά homines sacri, και homo sacer είναι εκείνος ως προς τον οποίο όλοι οι άνθρωποι ενεργούν ως κυρίαρχοι" (Homo sacer: Sovereign power and bare life, Stanford, CA: Stanford University Press, 1998, σ. 53). 

Η βία ιδιωτών στον εργασιακό χώρο, όπως στην περίπτωση των πυροβολισμών στη Μανωλάδα και του βασανισμού Αιγύπτιου μετανάστη στη Σαλαμίνα (εδώ και εδώ), η ραγδαία άνοδος της ρατσιστικής βίας οργανωμένων συμμοριών στο δημόσιο χώρο (εδώ και εδώ), και οι περιπτώσεις αστυνομικών οργάνων που κακοποιούν και βασανίζουν ατιμώρητα (εδώ και εδώ), είναι πολλαπλές εκδοχές της κυριαρχίας 'όλων' πάνω στις απογυμνωμένες μεταναστευτικές ζωές. Τα αναλώσιμα ωστόσο μεταναστευτικά σώματα προσδιορίζονται ως τέτοια πρωτίστως στο πεδίο των πολιτικών και νομικών θεσμών: η ιδιότητα του homo sacer παράγεται στο συνολικότερο πλαίσιο που προσδιορίζει η συνθήκη εξαίρεσης. 

Η έννοια της εξαίρεσης, όπως έχω συζητήσει αναλυτικά σε αυτή την ανάρτηση, αναφέρεται στην αναστολή της ισχύος του υφιστάμενου νομικού πλαισίου στο όνομα μιας υποτιθέμενης αναγκαιότητας: πρόκειται για νομικά και πολιτικά προβληματικές ρυθμίσεις που καθιστούν τα όρια της νομιμότητας δυσδιάκριτα. Στην ίδια ανάρτηση ανέφερα ως παράδειγμα αυτής της τάσης στην σύγχρονη ελληνική πραγματικότητα την πολιτική έναντι των μεταναστών.


Φωνή βοώντος εν τη ερήμω της εξαίρεσης

Έχει άραγε καμία σημασία για το ελληνικό κράτος το ότι Διεθνής Αμνηστία δηλώνει ότι η αστυνομία δεν έχει δικαίωμα να αντιμετωπίζει τους ανθρώπους στο δρόμο σαν εγκληματίες εξαιτίας του χρώματος του δέρματός τους, και ότι οι επιχειρήσεις της παραβιάζουν τα διεθνή πρότυπα ανθρωπίνων δικαιωμάτων; Έχει σημασία το ότι ο Επίτροπος του Συμβουλίου της Ευρώπης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου Νιλς Μούιζνιεκς δημοσιοποίησε πρόσφατα μια έκθεση-κόλαφο για την κατάσταση που επικρατεί στην Ελλάδα, στην οποία συμπεριλαμβάνονται αναφορές στις πρωθυπουργικές δηλώσεις περί 'ανακατάληψης' των πόλεων και την παρουσίαση των μεταναστών ως 'εισβολέων' από τον αρμόδιο για την αστυνομία υπουργό; Παραθέτω ενδεικτικά τα σχετικά με τις αστυνομικές επιχειρήσεις αποσπάσματα (σσ. 9 και 32-33):

24. Τον Αύγουστο 2012, ο Υπουργός Δημόσιας Τάξης και Προστασίας του Πολίτη δήλωσε ότι εξαιτίας της παράνομης μετανάστευσης «η χώρα χάνεται. Από την κάθοδο των Δωριέων, 4.000 χρόνια πριν, ουδέποτε η χώρα δεν δέχθηκε τόσο μεγάλης έκτασης εισβολή...Πρόκειται για βόμβα στα θεμέλια της κοινωνίας και του κράτους». Οι δηλώσεις αυτές έγιναν στα πλαίσια της επιχείρησης «Ξένιος Ζευς», που ξεκίνησε τον Ιούλιο 2012 και περιέλαβε ελέγχους, με βάση το «εθνοτικό προφίλ», του νομικού καθεστώτος των μεταναστών από την αστυνομία στους δρόμους.

25. Ο όρος «βόμβα» χρησιμοποιήθηκε επίσης δημοσίως τον Ιούλιο 2012 από τον ίδιο Υπουργό όταν αναφέρθηκε στο κέντρο της Αθήνας όπου πολλοί παράτυποι μετανάστες και αιτούντες άσυλο συχνά ενοικιάζουν και κατοικούν σε υπερπλήρη διαμερίσματα με απαράδεκτες συνθήκες διαβίωσης, στερούμενοι οποιασδήποτε δημόσιας υπηρεσίας κοινωνικής πρόνοιας. Δύο ημέρες αργότερα στον ιστότοπό της, η "Χρυσή Αυγή" αναφέρθηκε στη δήλωση του Υπουργού κ. Δένδια ως «δικαίωση των θέσεων» του κόμματος. 

[...] 

133. Ο Επίτροπος παροτρύνει τις αρχές να θέσουν τέρμα στην πρακτική του «εθνοτικού προφίλ» από την αστυνομία, που αναφέρεται ότι χρησιμοποιείται ευρέως σε Ρομά και ως μέρος της επιχείρησης της αστυνομίας «Ξένιος Ζευς» κατά την οποία εξακριβώνεται το νομικό καθεστώς των μεταναστών. Η πρακτική του «εθνοτικού προφίλ» προκαλεί διακρίσεις και υπονομεύει σοβαρά την εμπιστοσύνη στην αστυνομία ανάμεσα στις στοχευόμενες κοινωνικές ομάδες. Εστιάζοντας στη Σύσταση Γενικής Πολιτικής N° 11 της ECRI για την καταπολέμηση του ρατσισμού και των φυλετικών διακρίσεων στην αστυνόμευση, οι αρχές καλούνται να εισάγουν στους κανόνες επιβολής του νόμου ένα «κριτήριο λογικής υποψίας», σύμφωνα με το οποίο οι εξουσίες που σχετίζονται με δραστηριότητες ελέγχου, εποπτείας ή έρευνας μπορούν να ασκούνται με βάση υποψίες που εδράζονται σε αντικειμενικά κριτήρια.

 

Τις παρατηρήσεις της ελληνικής κυβέρνησης στην έκθεση μπορείτε αν θέλετε να τις διαβάσετε εδώ (ιδιαίτερα σσ. 3-4) και να βγάλετε τα συμπεράσματά σας. Κατά τη δική μου γνώμη, η έκθεση αποτελεί εξαιρετική περίπτωση ανθρωπιστικού λόγου, τεκμηριωμένου και αξιόπιστου. Και είναι καθοριστικό το ότι παρόλα αυτά δεν βρίσκει επί της ουσίας ανταπόκριση - αντίθετα, βρίσκεται αντιμέτωπη με αυτό που ο Stanley Cohen ονομάζει ερμηνευτική (interpretive) άρνηση, δηλαδή ένα τύπο απάντησης με βάση τον οποίο αξιωματούχοι επιχειρούν να υπερασπιστούν τον εαυτό τους ισχυριζόμενοι ότι αυτό που συνέβει είναι κάτι διαφορετικό από αυτό για το οποίο καταγγέλλονται (States of denial: Knowing about atrocities and suffering. Cambridge: Polity, 2001). Παραδείγματος χάριν, υποστηρίζεται ότι πράγματι δηλώθηκαν τα περί 'εισβολής' και 'βόμβας', αλλα είναι απλώς και μόνο "δραματική απεικόνηση της πραγματικότητας" (σ. 4). Στο δε ζήτημα της πρακτικής του εθνοτικού προφίλ η απάντηση είναι κυριολεκτική σιωπή - πράγμα που φυσικά κάθε άλλο παρά έκπληξη είναι.


Πεθαίνοντας κάθε μέρα

Και αντίστοιχα κάθε άλλο παρά έκπληξη είναι οι απόπειρες αυτοκτονίας (εδώ και εδώ), οι απεργίες πείνας και η καταστολή των μεταναστών (εδώ, εδώ και εδώ) που κρατούνται υπό άθλιες συνθήκες (εδώ, εδώ και εδώ). Σε ένα ηχητικό απόσπασμα που έδωσε στη κυκλοφορία η Κίνηση Ενωμένοι Ενάντια στο Ρατσισμό και τη Φασιστική Απειλή, μετανάστης στο κέντρο κράτησης της Κορίνθου λέει ότι δεν θέλει τέτοια ζωή, και ότι είναι καλύτερα να πεθάνει παρά να ζήσει πεθαίνοντας κάθε μέρα. Ένας άλλος έγκλειστος, πρόσφυγας από τη Συρία που κρατείται στο αστυνομικό τμήμα της Μυτιλήνης, λέει κλαίγοντας σε ρεπορτάζ της Διεθνούς Αμνηστίας: "γιατί δεν με στέλνουν απλά πίσω στη Συρία να πεθάνω εκεί; Θα ήταν καλύτερα".

Αυτή η επίκληση του θανάτου στους παραπάνω λόγους είναι χαρακτηριστική της  βιωματικής αντίληψης της βίας από το ίδιο το υποκείμενο που την υφίσταται. Η αναλωσιμότητα του homo sacer, του ανθρώπινου θύματος που όπως λέει ο Agamben βρίσκεται πιασμένο στην κυριαρχική απαγόρευση, προσδιορίζεται εδώ καθοριστικά από την συνθήκη του εγκλεισμού. Αυτός είναι ο λόγος που ο Agamben αναλύει το ναζιστικό στρατόπεδο συγκέντρωσης ως παραδειγματική μορφή άσκησης βιοπολιτικής εξουσίας. Αν μέχρι εκείνη τη στιγμή η κατάσταση εξαίρεσης αποτελεί μια προσωρινή αναστολή της ισχύος του νόμου, τώρα αποκτά μια μόνιμη χωροταξική διάσταση. Όπως υποστηρίζει ο Agamben "το στρατόπεδο είναι ο χώρος που ανοίγει όταν η κατάσταση εξαίρεσης αρχίζει να γίνεται ο κανόνας" (σ. 96). Αυτός είναι ο λόγος που σε αυτή την ανάρτηση προσδιόρισα ως παράδειγμα εξαίρεσης την πολιτική έναντι των μεταναστών: ο εγκλεισμός ολοκληρώνει την συνθήκη εξαίρεσης, αποτελώντας στοιχείο κανονικοποίησης της.  

Η θέση του homo sacer ωστόσο δεν αφορά μόνο τους έγκλειστους, αλλά δυνητικά και τον ευρύτερο μεταναστευτικό πληθυσμό. Παραδείγματος χάριν, η προβληματική λειτουργία της διαδικασίας παροχής ασύλου είναι παράγοντας αποκλεισμού των αιτούντων από τη σφαίρα της νομιμότητας. Αναγκάζονται να συνωστίζονται μέρες και νύχτες, κάθε εβδομάδα, για μήνες ολόκληρους έξω από την Πέτρου Ράλλη, παραμένοντας ωστόσο χωρίς χαρτιά: δείτε τη συγκλονιστική καταγραφή στο ντοκιμαντέρ Into the Fire: The Hidden Victims of Austerity in Greece, των Guy Sallman και Kate Mara (09:37-13:05) και την πρόσφατη ανακοίνωση της Διεθνούς Αμνηστίας. 

Ακόμα και εκτός της συνθήκης εγκλεισμού, τα μεταναστευτικά σώματα δεν παύουν να βρίσκονται εκτεθειμένα στη βία: οι αιτούντες άσυλο δηλώνουν χαρακτηριστικά στο παραπάνω απόσπασμα ότι δέχονται επιθέσεις από την αστυνομία ενώ περιμένουν στην ουρά έξω από την Πέτρου Ράλλη. Το ντοκιμαντέρ αφιερώνει ξεχωριστή ενότητα στο ευρύτερο πρόβλημα της αστυνομικής βίας: ατιμώρητες κακοποιήσεις, ξυλοδαρμοί και εξευτελισμοί, ανοχή στη ρατσιστική βία και συλλήψεις των θυμάτων της αντί των δραστών (23:16-28:20). Η θέση του homo sacer παράγεται λοιπόν και στον υποτιθέμενα ελεύθερο δημόσιο χώρο υπό την απειλή του θανάτου. Ίσως το πιο ενδεικτικό παράδειγμα εδώ είναι ο μικροπωλητής  Μπαμπακάρ Ντιάε που σκοτώθηκε επειδή έπεσε στις γραμμές του τρένου στο Θησείο κυνηγημένος από τη δημοτική αστυνομία. "Και σκύλος να ήταν, δεν άξιζε να τον κυνηγήσουν πάνω στη γέφυρα μέχρι να πέσει", λέει ο αδερφός του Σεϊχού Ντιάε σε ρεπορτάζ του Δημήτρη Αγγελίδη στην Εφημερίδα των Συντακτών. 

Η άνευ όρων και εκτός νομικής κανονικότητας έκθεση της μεταναστευτικής ζωής στη βία, η απογύμνωση της από το πεδίο των δικαιωμάτων, ο αποκλεισμός της αφαίρεσης της από διαδικασίες λογοδοσίας και διαφάνειας, δεν είναι αποτέλεσμα καμίας Μανωλάδας. Αντίθετα: οι μεταναστευτικοί πληθυσμοί παράγονται ως homines sacri στο θεσμικό πεδίο, μέσω της υιοθέτησης ακροδεξιάς ρητορικής από την κεντρική πολιτική εξουσία, της εφαρμοσμένης πολιτικής που συνεπάγεται διακρίσεις και αποκλεισμούς, και των νομοθετημάτων που θεσμίζουν την συνθήκη εγκλεισμού. Το θεσμικό αυτό πεδίο ωστόσο δεν συγκροτεί απλώς και μόνο την επίσημη θέση του κράτους, αλλά κάτι πολύ σημαντικότερο: την κανονικότητα. 
  
Και υπό το πρίσμα αυτής της πολιτικής, νομικής και θεσμικής κανονικότητας νομίζω πως πρέπει να προσεγγίσουμε τη ρατσιστική βία ως συμπληρωματική. Η έξαρση των ρατσιστικών επιθέσεων από οργανωμένες ομάδες συνιστά άνευ όρων απειλή θανάτου, που ωστόσο εμφανίζεται ως ανεπίσημη. Η επικινδυνότητά της από αυτή την άποψη είναι διττή: πρόκειται για υλοποιημένη αγριότητα που φτάνει μέχρι και τις δολοφονίες μεταναστών (εδώ και εδώ), και πρόκειται επίσης για πολιτική αγριότητα, που επεκτείνει ανεπίσημα τη συνθήκη εξαίρεσης διαχέοντας την στο κοινωνικό πεδίο. Στο βαθμό που το επίσημο κράτος ανέχεται συμμορίες να διενεργούν ρατσιστικές επιθέσεις υπό καθεστώς ατιμωρησίας, ο δημόσιος χώρος μετατρέπεται σε άτυπο στρατόπεδο όπου τα μεταναστευτικά σώματα εκτίθενται στη βία. Και από αυτό το στρατόπεδο επίσης επωφελείται και αποθρασύνεται κάθε τραμπούκος επιστάτης ή εργοδότης.


υγ: Η επιστροφή της Κατερίνας

Όπως υποστήριξα στην προηγούμενη ανάρτηση, είναι σημαντικό να υπερασπιστούμε τους μεταναστευτικούς πληθυσμούς ως προς τα δικαιώματα τους, υπό όρους που τους καθιστούν ισότιμους με εμάς συμμέτοχους σε συλλογικά εγχειρήματα. Φοβάμαι ωστόσο ότι τόσο ανθρωπιστικά όσο και ταξικά ο δρόμος δεν θα είναι μακρύς, και ήδη δεν είναι, αν δεν αναγνωρίσουμε τη σημασία των συνθηκών εξαίρεσης που έχουν αρχίσει  να εμφανίζονται στην ελληνική περίπτωση και δεν επαναπροσδιορίσουμε τις θέσεις μας αντίστοιχα.

Στο βαθμό που το κράτος αλλάζει παράδειγμα είναι μάταιο, και ακόμα χειρότερα πολιτικά επικίνδυνο, να εξακολουθούμε να το αντιλαμβανόμαστε με άξονα προηγούμενες προσλαμβάνουσες που ήδη εγκαταλείπει. Αν πριν από δέκα χρόνια πολιτική ηγεσία και κρατικοί θεσμοί έτειναν να μοιράζονται, έστω μόνο τυπικά, με το χώρο των μη κυβερνητικών οργανώσεων την τοποθέτηση του βασανισμού μεταναστών (εδώ και εδώ) εκτός κανονικότητας, αυτό δεν ισχύει σήμερα ως προς τον ΄Ξένιο Δία' και τα κέντρα κράτησης. Αντίστοιχα, μια ταξική ανάλυση που ανάγει την τρέχουσα πολιτική συνθήκη αποκλειστικά και μόνο στις σχέσεις εκμετάλλευσης στο πεδίο της παραγωγής, ή που εξαντλείται σε περισσότερο ή λιγότερο προβλέψιμες καταγγελίες του κρατικού αυταρχισμού και της αστυνομικής αυθαιρεσίας, φοβάμαι πως επίσης δεν αντιλαμβάνεται την αλλαγή παραδείγματος.

Πολύ δε περισσότερο όταν η συνθήκη εξαίρεσης μπορεί να αφορά κατεξοχήν, αλλά δεν αφορά αποκλειστικά, τους μετανάστες. Οι επιχειρήσεις-'σκούπα' της αστυνομίας, παραδείγματος χάριν, έχουν ήδη επεκταθεί σε τοξικοεξαρτημένους και άστεγους (εδώ, εδώ,  εδώ και εδώ). Και όπως ανέφερα σε αυτή την ανάρτηση, στοιχεία εξαίρεσης υπάρχουν στην άσκηση κεντρικής πολιτικής μέσω διαταγμάτων και την αντιμετώπιση απεργιών. Παρόλα αυτά, προφανώς καθένας μπορεί να διατηρεί τις ανθρωπιστικά, πολιτικά και ταξικά προσανατολισμένες απόψεις του, πράγμα κατανοητό και σεβαστό, και επίσης προφανώς δεν μπορούμε και ούτε χρειάζεται να συμφωνούμε όλοι με όλα - αντίθετα, γόνιμη πολιτική συνθήκη είναι η πολυφωνία και η διαφορετικότητα. 

Μόνο που για κάποιο μυστήριο λόγο δεν μπορώ να βγάλω από το μυαλό μου τη φράση με την οποία  η Κατερίνα Γώγου άρχιζε ένα από τα ποιήματά της: "Κανείς δε θα γλιτώσει" (Ιδιώνυμο, Αθήνα: Καστανιώτης, 1980, σ. 29). Δεν ξέρω πόση ισχύ έχει σε αυτή την περίπτωση. Φοβάμαι όμως ότι όσο περισσότερο παραμένουμε στις γνώριμες, βολικές και καθησυχαστικές βεβαιότητες μας, τόσο μεγαλύτερη ισχύ θα αποκτά.